Đình Chèm - dấu xưa vọng mãi

 

Nếu đi thuyền trên sông Hồng, từ xa dễ thấy sừng sững phía Tây Bắc kinh thành Thăng Long xưa bốn trụ biểu của đình Chèm như vẽ những nét cổ kính hàng ngàn năm nay lên nền trời sát góc bờ Nam con sông Hồng đỏ nặng phù sa.

 

Dòng sông Hồng như tìm được vẻ trầm hùng của mình khi trôi qua mảnh đất này. Làng xưa giờ đã sầm uất trong thế đi lên của thời đại. Chỉ bóng cổ thụ trùm ôm những mái cong rêu phong vẫn vẹn nguyên trong dấu xưa, qua những thăng trầm của lịch sử và dòng thời gian vô tình. Đình Chèm thuộc xã Thụy Phương, nơi có nhiều huyền tích gắn với sông Hồng và miền đất cổ Từ Liêm, Hà Nội. Ngay như cái tên gọi Chèm cũng chứng tỏ tính chất cổ xưa của vùng đất này. Tên Chèm có từ lâu đời, nó được phiên âm ra tiếng Việt là Brem hay Trem, đời Đường gọi là Thị Kiềm, thời Lý - Trần gọi là Thụy Hương, đến thời Nguyễn đổi thành Thụy Phương, còn chữ Trem được viết theo âm tiếng Hán thành Từ Liêm. Đây cũng là vùng đất mà trong thời Lý Trần, các tù binh Chàm được đưa về định cư. Khắp vùng đất Từ Liêm hiện nay vẫn còn không ít những dấu tích hay tên gọi liên quan đến người Chàm.

 

Đình Chèm thờ Thượng đẳng thiên vương Lý Ông Trọng, tên húy là Lý Thân, và phu nhân là Hoàng phi Bạch Tĩnh Cung. Đây là một nhân vật huyền thoại sống vào thời Hùng Duệ và mất vào thời Thục An Dương Vương. Tương truyền, ông xuất thân từ một gia đình danh gia, là một cậu bé khôi ngô, khí tướng lạ kỳ, cao lớn khác thường. Lớn lên, ông văn giỏi, võ tài, tính tình hiếu nghĩa, cương trực. Bấy giờ phía Tây, Nam có giặc hay quấy nhiễu biên thùy. Nhà vua xuống chiếu cầu người tài đức ra dẹp giặc cứu nước. Phủ Quốc Oai bèn tiến cử Lý Thân. Ngài bèn đổi tên là Ông Trọng và được phong làm Chỉ huy sứ, lĩnh ý đi dẹp tan giặc, lập được nhiều công lớn. Lý Ông Trọng được coi là nhà ngoại giao đầu tiên của Việt Nam. Khi chiến thắng quân Tần, vua Tần Thủy Hoàng hết sức kinh ngạc vì tài bày binh bố trận và sức mạnh chiến đấu của Lý Ông Trọng và quân đội Âu Lạc. 

 

Lúc bấy giờ, ở biên giới phía Bắc nước Tần có quân Hung Nô luôn đánh quấy, vì vậy, vua Tần Thủy Hoàng bèn gửi thư sang nước ta nhờ giúp đỡ. Để giữ vững hòa hiếu giữa hai nước, An Dương Vương bèn cử Lý Ông Trọng làm sứ giả đi sứ nhà Tần. Vua Tần phong cho ngài làm Tư Lệ Hiệu Úy và đem 10 vạn quân trấn giữ đất Lâm Thao (Trung Quốc). Với tài điều quân, bày binh bố trận, Lý Ông Trọng đã giúp nhà Tần đánh tan quân Hung Nô khiến chúng hoảng sợ không dám quấy nhiễu biên giới nước Tần nữa. Vua Tần cảm phục tài năng, phong cho ngài tước Phụ Tín Hầu và gả công chúa Bạch Tĩnh Cung với mong muốn giữ lại nước Tần mãi mãi. Tuy nhiên, với tình yêu quê hương đất nước vô bờ bến, Lý Ông Trọng nhiều lần dâng biểu xin về quê hương để phụng dưỡng mẹ già. Tần Thủy Hoàng cảm động tấm lòng hiếu nghĩa mà cho phép ngài về nước. Khi ông về nước, quân Hung Nô lại đến quấy nhiễu bờ cõi nước Tần. Vua Tần không chống đỡ nổi bèn nghĩ cách tạc một tượng cao lớn đúng vóc dáng của Thánh Chèm đặt ở cửa trấn thành. Quân Hung Nô đánh đến nơi, nhìn thấy tượng Thánh Chèm thì sợ hãi, bỏ chạy tán loạn.

 

Không chỉ là một vị tướng quân giỏi, Lý Ông Trọng còn là người có rất nhiều công lao trong việc diệt trừ thủy quái, khuyến khích người dân làm ruộng, trồng dâu, làm điều lợi, bỏ điều hại, khiến người dân được sống ấm no, hạnh phúc. Sau khi mất, ngài được nhà vua ban là Thượng Đẳng Phúc Thần Duệ hiệu là Hy Khang Thiên Vương, được nhân dân tôn vinh là Đức Thánh Chèm và dựng đền thờ ngay tại làng Chèm - nơi ông sinh ra và lớn lên.

 

 

Đình Chèm được xây dựng theo lối kiến trúc nội công ngoại quốc, tiền nhị hậu công với đa dạng các hạng mục công trình, tạo nên một quy mô bề thế. Hiện nay, trong mật thất đình Chèm, hai gian hai bên đặt tượng. Đáng chú ý là mỗi gian đều bày 3 pho tượng, trong đó bức ở giữa là tượng nữ vương, hai vị vương hai bên là nam. Tượng nữ đội vương miện lên búi tóc có khăn vấn, áo tứ thân, chân đi hài, hai tay chắp kiểu liên hoa hợp chưởng ấn. Tượng nam đội mũ cánh chuồn, mặc áo hàng quan, tay cầm một pháp khí theo kiểu thức của Đạo giáo, tay bắt quyết. Có tượng cầm hốt chầu.

 

Cũng do các nhân vật được thờ trong đình Chèm là nhân vật thuộc về Đạo giáo nên hiện nay, đình còn lưu giữ bộ bát bửu của Đạo giáo dùng trong các lễ rước thánh trong lễ hội. Bộ bát bửu này ngoài những vật rất thông dụng như việt phủ, lẵng hoa, bình báu, lọng báu… còn có biểu tượng bàn tay cầm bút và bàn tay cầm vòng lửa, quả chùy. Các biểu tượng này đã nhận được nhiều những lớp văn hóa chồng xếp. Chúng cũng giống như việc Nho giáo đã biến đền thờ Lý Ông Trọng thành đình và các nhân vật Đạo giáo thành Thành hoàng làng. 

 

Điểm đặc biệt nhất trong kiến trúc đình Chèm là những hoa văn được khắc ngay trên mái kèo chứ không phải ghép như nhiều đình khác. Hai mái kèo ở hai bên mái đình không được khắc đối xứng mà mỗi mái kèo có một hoa văn rất riêng. Trên các bộ vì ngắn, các bức cốn chạm hình rồng mây, rồng cuốn thủy, cá chép hóa rồng, tứ linh với các đường nét chạm mềm mại, trau chuốt. Đặc biệt là bức chạm khắc rồng cuốn nước, phượng ngậm thư có giá trị đặc sắc, quý hiếm.

 

Làng Chèm nằm sát mép nước sông Hồng nên thường xuyên bị lũ lụt, sạt lở đe dọa. Đình đã được trùng tu nhiều lần, và đặc biệt nhất là sự kiện năm 1902, cả ngôi đình nặng hàng trăm tấn toàn bằng gỗ quý đã được dân sở tại kiệu lên cao thêm 2,4m, ngang với mặt đê sông Hồng, chỉ bằng các dụng cụ của nhà nông như đinh bừa, quang gánh. 

 

Trong lịch sử dân tộc Việt, Đức Thánh Chèm đứng hàng thứ ba sau Thánh Tản và Thánh Gióng. Theo thần tích tại đình Chèm, sau khi ngài mất, vua Thục Phán An Dương Vương đã lệnh cho nhân dân xã Thụy Phương lập đền thờ để hương hỏa. Có thể khẳng định rằng, ngôi đình Chèm thờ đức Hy Khang Thiên Vương Lý Ông Trọng đã có niên đại lịch sử trên 2.300 năm.

 

Vào ngày 14 – 16/5 Âm lịch hàng năm, đình Chèm có lễ hội lớn được gọi là Pháp hội, có sự tham gia của rất nhiều địa phương trong vùng, đặc biệt nhất là lễ “rước nước”. Có một câu ca dao đã ghi sâu vào tâm trí bao thế hệ những người Hà Nội: “Thứ nhất là hội Cổ Loa/Thứ hai hội Gióng, thứ ba hội Chèm”.

Hình ảnh thiêng liêng và rực rỡ trong lễ hội đình Chèm. Ảnh: KT    

 

Dòng sông Hồng cũng như đang rộn ràng đón xuân. Trong sự bận rộn của những ngày cuối năm Âm lịch, người làng Chèm - Thụy Phương có niềm vui riêng để chia sẻ cùng nhau trong năm mới. Năm tháng đầy vơi như dòng sông chảy bên đình, dấu xưa còn vọng lại từ ngàn năm.