Tại Diễn đàn chính sách nông nghiệp “Chuyển đổi sinh kế và tình trạng tài chính của một số tộc người thiểu số ở Việt Nam” diễn ra chiều 10/12 tại Hà Nội, các chuyên gia đã cùng tìm cách gỡ khó cho dân nghèo người DTTS, và có sự tham dự của 2 người dân Tây Nguyên.
Các chuyên gia tham gia trao đổi tại Diễn đàn
86% các hộ đang gánh các khoản nợ khác nhau
Một trong những nghiên cứu đầu tiên về tình trạng mắc nợ của nông dân DTTS đã được công bố tại diễn đàn này. Nghiên cứu do Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) và Trung tâm chính sách và chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn miền Nam (SCAP) tiến hành tại Đăk Lắc và Lâm Đồng. Ông Hoàng Cầm, Viện Nghiên cứu văn hóa cho biết, nghiên cứu này tiến hành khảo sát từ ngày 28/6- 14/7/2015 với 56 hộ gia đình tại Buôn Ban (Lâm Đồng) và Buôn Biết (Đắc Lắk) cho thấy, 86% các hộ đang gánh các khoản nợ khác nhau, với mức độ nợ từ 50-240 triệu đồng. Trong đó, 70% mục đích các khoản vay là để đầu tư cho nông nghiệp, 7-8% là để trả các khoản nợ đã có (đảo nợ). Tuy nhiên, cũng theo ông Cầm, điểm đáng chú ý là phần lớn các hộ dân (77%) đang phải vay nặng lãi từ tư nhân để đầu tư cho sản xuất nông nghiệp, với lãi suất rất cao lên tới 50-60%/năm, thay vì có thể vay ở các ngân hàng (NH) với lãi suất thấp như chính sách quy định.
Thừa nhận thực tế trên, nông dân K’ho (Buôn Biết, Đắc Lắk) chia sẻ: “Vay nhà nước có rất nhiều thủ tục phức tạp, bây giờ còn có quy định bắt hết con cái trong hộ khẩu phải ra ngân hàng ký nếu vay trên 15 triệu đồng, trong khi vay bên ngoài chỉ cần gọi một cái là có ngay”.
Chung tình cảnh, ông Y-Bhiao MLô (Buôn Tring, An Lạc, Thị xã Buôn Hồ, Đắc Lắk) cho biết thêm, vay ngân hàng sợ hơn, nếu vay không trả đúng hạn thì ngân hàng sẽ thu hết tài sản thế chấp. Vay của những nhà buôn tốt hơn vì họ cho nợ lại, cho khất nợ chứ không bị siết nợ như vay ngân hàng. Bên cạnh đó, ông Y-Bhiao MLô cho rằng, người dân thích vay của ngân hàng hơn, vì vay ngân hàng lãi ít hơn nhưng rất khó vay, thủ tục phức tạp nên người dân phải đi lại nhiều lần, thậm chí có khi đến cả tháng vẫn chưa vay được nên người dân chán nản, bỏ đi vay của tư nhân.
Nông dân K’ho (trái) và nông dân Y-Bhiao MLô tại Diễn đàn, trả lời quan tâm của các nhà báo, và tham gia nói lên thực trạng vòng xoáy nợ nần của bà con nghèo DTTS Đăk Lăk, Tây Nguyên
Lý do người dân vay nặng lãi từ tư nhân rất đa dạng: do không có tài sản thế chấp để vay ngân hàng, do thủ tục vay ngân hàng quá phức tạp và giải ngân chậm, phải chờ đợi từng đợt vay với lượng tiền quy định, nhiều khi không đáp ứng được nhu cầu đầu tư sản xuất. Trong khi đó, vay từ tư nhân thủ tục rất đơn giản, không yêu cầu thế chấp, đáp ứng ngay khi có nhu cầu với lượng tiền cho vay cao hơn.
Theo ông Y-Bhiao MLô, dù vay tư nhân với lãi suất cao nhưng đa số hộ gia đình như gia đình ông, đều tiếp tục chấp nhận vay để đáo nợ vì sợ mất đất, mất tài sản…và luôn hy vọng nếu được mùa, được giá thì sẽ trả được một phần nợ và để sinh tồn. “Người dân nợ theo kiểu vá víu làm nợ chồng nợ, nợ miết từ năm này qua năm khác, nợ cả đời khiến nợ trở thành câu chuyện thường ngày…”, ông Y-Bhiao MLô nói.
Cần nhanh chóng giúp dân thoát nợ
Tiến sĩ nhân học Hoàng Cầm, đại diện nhóm nghiên cứu cho biết: “Dưới ảnh hưởng của diễn ngôn về hiện đại hóa và “làm giàu” cũng như không gian sinh tồn ngày càng thu hẹp, người nông dân DTTS tại Tây Nguyên đã không còn áp dụng các phương thức sinh kế cổ truyền nữa. Họ chú trọng sản xuất theo hướng hàng hóa với nhu cầu vốn đầu tư cho sản xuất rất cao, trong khi hệ thống tín dụng của Nhà nước chưa đáp ứng được và tình trạng thua lỗ từ mùa vụ thì liên tục tái diễn. Nếu tiếp tục sản xuất và đầu tư theo phương thức này người DTTS sẽ không thể thoát ra khỏi vòng xoáy nợ nần, nghèo khổ và tiếp tục chịu nhiều định kiến nặng nề của xã hội”.
Nhóm nghiên cứu đưa ra nhiều khuyến nghị cả ngắn hạn và dài hạn để giải quyết tình trạng nợ nghiêm trọng của nông dân DTTS tại Tây Nguyên, bao gồm các công cụ tài chính, tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp, cũng như nhìn nhận lại các mô hình sinh kế và triết lý phát triển vùng DTTS nói chung. Bà Lương Minh Ngọc, Viện trưởng iSEE cho biết: “Bên cạnh khuyến nghị một số giải pháp ngắn hạn và lâu dài để giải quyết hiện trạng tài chính của người nông dân DTTS tại Tây Nguyên, Liên minh Nông nghiệp sẽ tiếp tục thực hiện các chương trình xây dựng sự tự chủ và tiếng nói của người nông dân để họ có thể thực sự lên tiếng tham gia vì quyền và lợi ích của chính mình”.
Các chuyên gia cũng cho rằng, việc tiếp cận vay vốn từ các hệ thống tín dụng chính thống, kể cả các ngân hàng thương mại và ngân hàng chính sách của các hộ nông dân nghèo rất hạn chế và vì vậy làm cho người dân phải vay vốn từ các hệ thống tín dụng phi chính thống với lãi suất rất cao. Bởi vậy, để giúp người DTTS nghèo tiếp cận được nguồn vốn với lãi suất hợp lý để đầu tư sản xuất, thoát khỏi cảnh vay nợ với lãi suất cao từ tư nhân, Nhà nước cần nghiên cứu để xây dựng một hệ thống tín dụng đặc thù, phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội cụ thể cho các cộng đồng thiểu số tại địa bàn.
Bên cạnh đó, ông Lê Đức Thịnh, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho rằng, cần phải có các chính sách khuyến khích sự tham gia của các tổ chức bảo hiểm để nhân rộng mô hình bảo hiểm nông nghiệp cho người nông dân để tạo niềm tin và chia sẻ các rủi ro với người nông dân trong sản xuất nông nghiệp.
Cuộc thảo luận bàn tròn tại hội thảo đã thu nhận được nhiều ý kiến của các cơ quan liên quan như Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban Dân tộc, đại diện nông dân, các tổ chức xã hội, báo chí và các nhà nghiên cứu đóng góp cho báo cáo nghiên cứu và chương trình hành động của Liên minh Nông nghiệp để giải quyết vấn đề này trong thời gian tới.
